Dietoterapia w chorobie Hashimoto
Choroba Hashimoto to przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy.
To defekt układu odpornościowego, choroba z tzw. autoagresji, czyli sytuacja, w której organizm atakuje jeden ze swoich narządów. W przypadku Hashimoto miejscem ataku jest tarczyca, skutkiem powolne uszkadzanie narządu, efektem zaś niedoczynność tarczycy. W narządzie tarczowym stwierdza się nacieki limfocytarne, a we krwi przeciwciała przeciwko antygenom tarczycowym (ATPO, ATG).
Zachorowaniu sprzyja głównie płeć żeńska. Kobiety chorują siedmiokrotnie częściej niż mężczyźni. Częstość występowania choroby Hashimoto wzrasta również z wiekiem. Przeważnie schorzenie to ujawnia się w sytuacji będącej silnym obciążeniem dla organizmu. Może to być trudny poród, ciężki stres lub poważne infekcje.
Objawy choroby
Do typowych objawów należą zaburzenia metabolizmu, zaparcia, nietolerancja zimna, dolegliwości kardiologiczne, problemy naturyestetycznej (np. wypadanie włosów, łamliwość paznokci, suchość skóry, zmiana kolorytu skóry,
nadmierne rogowacenie skóry, głównie łokci i kolan), zaburzenia miesiączkowania i płodności ale także zaburzenia nastroju, funkcjonowania układu pokarmowego, kostno-stawowego, krwiotwórczego czy oddechowego.
Podstawowym lekiem stosowanym w przypadku niedoczynności gruczołu tarczowego jest lewotyroksyna. Dawka leku powinna być ustalona indywidualnie dla pacjenta, w zależności od wyników badań laboratoryjnych. Należy zaznaczyć, że sposób żywienia wywiera znaczący wpływ na efektywność stosowanej terapii. Lek ten powinien być przyjmowany rano, najlepiej godzinę przed spożyciem posiłku. Poza tym na zwiększenie wchłaniania tego hormonu w ustroju pozytywnie wpływa przyjmowanie produktów zasobnych w witaminę C, takich jak: czarna porzeczka, aronia, natka pietruszki, kiwi, owoce cytrusowe (pomarańcze, mandarynki). Z kolei duża zawartość w posiłku błonnika pokarmowego i produktów sojowych wpływa ograniczająco na wchłanianie tego leku w organizmie. Podobne działanie wykazuje kawa oraz sok grejpfrutowy.
Dietoterapia
Dieta osób z niedoczynnością tarczycy powinna składać się z 4-5 posiłków, spożywanych w regularnych odstępach czasu, a ostatni posiłek – ok. 3-4 godziny przed snem. Z powodu silnego związku pomiędzy występującą nadwagą i nadmierną tkanką tłuszczową, natężeniem stresu oksydacyjnego oraz obecnością stanów zapalnych, ważnym elementem dietoterapii jest indywidualnie wyliczona kaloryczność uwzględniająca tryb życia i aktywność fizyczną. Niezwykle częstym błędem żywieniowym jest jednak wprowadzanie zbyt dużej restrykcji kalorycznej, która istotnie przyczynia się do spowolnienia przemian metabolicznych.
Protokół autoimmunologiczny (z ang. Autoimmune Protocol Diet, AIP) jest sposobem żywienia proponowanym dla osób chorujących na choroby autoimmunologiczne, w tym na zapalenie tarczycy typu Hashimoto, w celu wsparcia i odnowy organizmu po ataku przez własne przeciwciała, w którym to zostały zniszczone komórki różnych narządów. Ponieważ jest to dieta eliminacyjna, ma na celu zidentyfikowanie czynników, antygenów pokarmowych wywołujących w organizmie chorego stan zapalny. Polega na wykluczeniu z codziennego jadłospisu produktów potencjalnie wywołujących stan zapalny na okres 30-90 dni.
Kolejnym etapem jest stopniowe wprowadzanie produktów i obserwowanie, które powodują reakcje zapalne i związane z nimi uciążliwe objawy. Wykluczanie pokarmów i obserwowanie reakcji organizmu na ponowne ich włączenie jest istotnym momentem terapii żywieniowej. Dzięki temu osoba dotknięta Hashimoto może dowiedzieć się, na jakie grupy produktów lub konkretne pokarmy jej organizm reaguje stanem zapalnym.
Eliminacja laktozy
Dieta ukierunkowana na terapię Hashimoto często wymaga eliminacji produktów mlecznych zawierających dwucukier – laktozę. Ma to związek z faktem, iż przyswajanie tyroksyny jest ograniczone u pacjentów z chorobą Hashimoto i współtowarzyszącą nietolerancją laktozy. Interwencja ta jest ważna u osób przyjmujących lewotyroksynę, ponieważ nietolerancja laktozy obniża biodostępność leku i wymusza stosowanie większych jego dawek.
Eliminacja glutenu
W przypadku choroby Hashimoto częstość występowania celiakii ocenia się na około 6%. Z tego względu przed wprowadzeniem diety bezglutenowej u osób cierpiących na chorobę Hashimoto, w pierwszej kolejności warte rozważenia jest wykonanie odpowiednich testów diagnostycznych w kierunku potwierdzenia lub wykluczenia celiakii. Wyniki badań potwierdzające współwystępowanie choroby trzewnej są podstawą eliminacji glutenu z diety. Spożycie glutenu może bowiem powodować reakcję ze strony układu odpornościowego, a wytworzone przeciwciała mogą atakować tkankę tarczycową. Zastosowanie diety bezglutenowej może zmniejszyć stymulację układu odpornościowego organizmu i wygasić proces autoimmunologiczny.
Białko, Węglowodany, Tłuszcze
Bardzo istotne jest również odpowiednie spożycie białka, spełniające dzienne zapotrzebowanie w stanie określonej choroby. W przypadku choroby Hashimoto zwiększenie spożycia pełnowartościowego białka z produktów nieprzetworzonych (mięso, ryby morskie – zwłaszcza tłuste, jaja) istotnie przyczynia się do redukcji nadmiernie rozwiniętej masy ciała. Dodatkowo białko stanowi substrat syntezy hormonów tarczycy. Aminokwas tyrozyna łączy się z atomowym jodem i w ten sposób powstają prekursory właściwych hormonów.
Węglowodany w diecie pacjenta z niedoczynnością tarczycy powinny stanowić 55–75% całodziennego zapotrzebowania energetycznego. Należy podkreślić, iż wymienione substancje
odżywcze powinny pochodzić przede wszystkim z produktów zbożowych z pełnego przemiału i charakteryzować się niskim indeksem glikemicznym. Spośród zalecanych wyróżnia się przede wszystkim pieczywo pełnoziarniste, kasze (gryczana, jęczmienna), pełnoziarniste makarony, brązowy i dziki ryż, amarantus czy quinoa. Z kolei ograniczeniu powinny ulegać produkty stanowiące źródło łatwo przyswajalnych cukrów występujących w słodyczach, dżemach, syropach owocowych, pieczywie i makaronach otrzymywanych z mąki pszennej.
Sama niedoczynność tarczycy może powodować również problemy z perystaltyką jelit i problemy z wypróżnianiem. Należy więc zwrócić uwagę m.in. na odpowiednie spożycie wody oraz włókna pokarmowego, które u polskich pacjentek z Hashimoto jest zbyt niskie. W przypadku niedostatecznego spożycia żywności roślinnej i włókna pokarmowego (< 30 g na dobę) suplementacja błonnikiem rozpuszczalnym także może być pomocna w regulacji masy ciała. Szczególnie polecane jest siemię lniane, orzechy i ziarna, pieczywo pełnoziarniste, warzywa oraz jabłka i gruszki. Należy jednak pamiętać, że nadmiar błonnika w diecie może upośledzać przyswajanie składników mineralnych np. wapnia.
Niezwykle ważna jest zarówno ilość, jak i jakość spożywanych tłuszczów.
Diety niskotłuszczowe nie są zalecane, ponieważ mogą prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Spożycie tłuszczów jest także niezwykle istotne dla wchłaniania witamin w nich rozpuszczalnych. Pożądane jest zwiększone spożycie tłuszczów zawierających kwasy tłuszczowe nienasycone, w szczególności wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3. Odgrywają one rolę w przemianie hormonów T4 w T3 w wątrobie, a także poprawiają wrażliwość tkanek na działanie hormonów tarczycy. Dodatkowo przyczyniają się także do zmniejszenia syntezy mediatorów procesów zapalnych oraz zwiększenia syntezy cytokin o właściwościach przeciwzapalnych. Główne źródło kwasów omega-3 w diecie stanowią ryby morskie, a także – w mniejszych ilościach – olej lniany czy oliwa z oliwek.
Goitrogeny
Przy niedoczynności tarczycy, zwłaszcza u pacjentów z niedoborem jodu, zaleca się ograniczenie czynników wolotwórczych w diecie.
Goitrogeny to związki o właściwościach antyodżywczych występujące naturalnie w żywności, zmniejszające przyswajalność jodu z pożywienia lub zaburzające wchłanianie jodu przez tarczycę i w konsekwencji produkcję jej hormonów. Przysadka mózgowa w odpowiedzi na spadek stężenia hormonów produkowanych przez tarczycę uwalnia hormon pobudzający tarczycę (TSH), który powoduje nadmierny rozrost tkanki tarczycy, prowadząc ostatecznie do powstania wola. Substancje wolotwórcze występująw roślinach z rodziny kapustowatych: brukselka, kapusta, kalafior, brokuł, szpinak, jarmuż, kalarepa, gorczyca, brukiew, rzepa. Właściwości antyodżywcze mają głównie warzywa spożywane na surowo. Gotowanie w temp. 90 °C zmniejsza udział aktywnych form tioglikozydów o ok. 30%. Mrożenie warzyw również przyczynia się do obniżenia zawartości tioglikozydów. Kapustowate wykazują działanie przeciwnowotworowe, wobec czego zalecane jest spożywanie roślin z tej rodziny do trzech razy w tygodniu po uprzednim ugotowaniu. Do zaburzeń w pracy tarczycy może doprowadzić spożycie dużych ilości cebuli, czosnku, suchych nasion roślin strączkowych (bob, ciecierzyca, groch, fasola, soczewica, soja) oraz orzeszków ziemnych i migdałów. Wymienione produkty mogą być spożywane w umiarkowanych ilościach po wcześniejszej obróbce termicznej. Wyjątek stanowi wspomniana wcześniej soja.
Kwercetyna
Obecna m.in. w kwiatach głogu i kasztanowca, cebuli, ciemnym winogronie, estragonie, nasionach czarnuszki siewnej. Kwercetyna wykazuje silne właściwości immunomodulujące, promuje odpowiedź komórkową i hamuje odpowiedź humoralną, czyli ułatwia nam zwalczanie zakażeń wirusowych czy bakteryjnych. Jedynym przeciwwskazaniem do jej stosowania w nadmiarze (szczególnie w postaci wyciągu w suplementach) są choroby autoimmunizacyjne zależne od limfocytów Th1, jak choroba Hashimoto.
Istota tkwi w szczególe…. Mikroelementy, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gruczołu
tarczowego
Selen – pierwiastek śladowy, regulujący pracę tarczycy. Niedobór tego pierwiastka został uznany za jeden z czynników środowiskowych biorących udział w rozwoju choroby Hashimoto. Niski poziom selenu wpływa na modulację przemian trójjodotyroniny (fT3) i jest jedną z przyczyn problemów z utrzymaniem należnej masy ciała u pacjentek z niedoczynnością tarczycy. Większość, bo aż 80% selenu, jest zgromadzona w tarczycy, zatem na deficyt tego pierwiastka szczególnie narażone są pacjentki ze zmniejszoną tarczycą, która jest skutkiem autoimmunologicznego zanikowego zapalenia tarczycy. Najczęstszym źródłem selenu w diecie są mięso, produkty zbożowe, produkty mleczne, sezam a także kukurydza. Pierwiastek ten występuje w sporych ilościach w takich produktach, jak: orzechy brazylijskie będące jego najlepszym źródłem (1917 µg/100 g), a także w czosnku, grzybach, rybach (halibut, tuńczyk, dorsz) i skorupiakach oraz jajach. Działanie selenu w układzie odpornościowym jes synergistyczne wraz z witaminą E, która wzmaga i przedłuża jego działanie na komórki immunologiczne, dlatego suplementacja powinna być uzupełniona o jednoczesną podaż tej witaminy. Polki z historią nowotworów piersi i jajników w rodzinie nie powinny rozpoczynać suplementacji selenem na własną rękę, bez wcześniejszej konsultacji w poradni onkologicznej.
Jod – pierwiastek śladowy, którego zarówno nadmiar, jak i niedobór sprzyja chorobom tarczycy. Uważa się, że jodowanie soli (profilaktyka jodowa) mogło przyczynić się w Polsce do zwiększenia częstości występowania choroby Hashimoto. Nie zapominajmy jednak, że dzięki tej profilaktyce zapobiegamy niedoczynności tarczycy u noworodków i niektórym nowotworom tarczycy. Jod jest usuwany przede wszystkim przez nerki, a jego ilość wydalona w moczu jest najlepszym wskaźnikiem wysycenia organizmu tym pierwiastkiem. Podstawowymi źródłami jodu w polskiej diecie są ryby, produkty nabiałowe, jaja, mięso i wędliny, sałata, kalarepa, rzepa, kukurydza, a także – jak się okazuje – wino białe półwytrawne, w którym znajduje się średnio 35 µg jodu na 100 ml oraz sól jodowana. Z kolei 100 g dorsza bałtyckiego dostarcza 110 µg jodu, a dorsz atlantycki jeszcze więcej. Bogatym źródłem jodu są również flądry, makrele, śledzie i sardynki.
Pacjenci chorujący na Hashimoto lub mający obciążenie genetyczne i będący w grupie ryzyka rozwoju autoimmunologicznego zapalenia tarczycy powinni zachować optymalne spożycie jodu w diecie i unikać jego nadmiaru w postaci suplementów, niektórych leków, np. nasercowych
uwalniających nawet 30-krotną optymalną dawkę jodu. Należy pamiętać, że suplementy służą do uzupełniania niedoborów w organizmie i nie działają uniwersalnie w różnych dawkach oraz nie działają jednakowo na każdego pacjenta.
Chrom – również istotny pierwiastek śladowy. W sytuacji, kiedy mamy niedobór chromu, insulina nie jest w stanie dostarczyć komórkom niezbędnych ilości glukozy. Pojawiają się wtedy problemy z prawidłowym metabolizmem, a z czasem nieprawidłowy, gwałtownie rosnący i spadający poziom glukozy we krwi, który może doprowadzić do insulinooporności. Ponadto podwyższony przez dłuższy czas poziom insuliny może doprowadzić do stanu zapalnego i chorób autoimmunologicznych, do których należy choroba Hashimoto. Warto wspomnieć o tym, że biodostępność chromu z żywności jest bardzo niska, rzędu kilku procent, tak jak z suplementów, w których źródłem mikroelementu jest chlorek, mleczan czy pikolinian chromu. Nawet spożywając większe ilości produktów spożywczych bogatych w chrom, takich jak liście herbaty, owoce morza, ryby, suszone morele, ziarna kakao, człowiek nie jest w stanie dostarczyć organizmowi odpowiednich ilości chromu, wystarczających do regulacji poziomu glukozy, przy spożywanych obecnie bardzo dużych ilościach cukrów prostych – słodyczy i jasnego pieczywa.
Żelazo – mikroelement, wchodzący w skład tarczycowej peroksydazy jodującej. Enzym ten bierze udział w przemianie tyreoglobuliny (Tg) w tyroksynę (T4) i trójjodotyroninę (T3). W przypadku niedostatecznego spożycia tego mikroelementu, w diecie może dochodzić do spadku syntezy hormonów tarczycy. Ponadto u około 60% pacjentów ze zdiagnozowaną
niedoczynnością tarczycy występuje jednocześnie niedokrwistość mikrocytarna spowodowana niskim poziomem żelaza w codziennej diecie. W związku z powyższym jadłospis osoby chorej powinien być zasobny przede wszystkim w produkty bogate w żelazo hemowe. To łatwo przyswajalne żelazo występuje w czerwonym mięsie wołowym i wieprzowym, chudych podrobach czy żółtku jaj. Ponadto do dobrych źródeł żelaza zaliczyć można produkty zbożowe z pełnego przemiału, natkę pietruszki, orzechy pistacjowe, pestki dyni, nasiona lnu czy sezam.
Cynk – mikroelement wchodzący w skład białek receptorowych trójjodotyroniny (T3), w związku z czym przy jego niskim spożyciu w diecie może dochodzić do nieprawidłowego wiązania tego hormonu w komórkach docelowych ustroju, a w dalszej kolejności skutkować spadkiem stężenia T3 i T4. Do produktów, w których cynk występuje w większych ilościach, zalicza się jaja, sery podpuszczkowe, pełnoziarniste pieczywo, mięso, zarodki pszenne, pestki dyni i kaszę gryczaną.
